Sanga sangang tinik,
huwag hayaang idikit
mga porselanang kipkip
upang di gumalos sa bawat ihip.
Lamig ay namamaalam,
hayan na at darating
takdang araw ng pagniniig
ng mga pumpon at kanyang inahin.
Mga munting talulot,
Sa sandaling panahon ay matutuyot
Pag dako’y magkakalaman
Hayaang dumilaw, mangalawang.
Iyong salubungin, ipagbunyag
Saglit na dulot ng kagyat na gulang.
Dahil sa pangungulubot na taglay
Walang kasing tamis na humpay.
Sinulat noong: (February 4, 2007)
Minsan sa aking paglingon,
mga mata’y doon pumaroon
sa di namamalayang panahon
diwa ko’y sa lalim umaahon.
Dama ko ang sakit, impit
sa bawat panaghoy na lumalapit
hindi ko maawat ang lupit
ng mga hampas ng along sumusingit.
Halika iyong tanglawin…
ibukas, damdamin
mga palad ay wag kipkipin
hayaang ilahad pagpalain.
Bakas ba sa anyo ang ngiti
o balangis na naghuhumindi?
sa tapat na pagtutulampati
sapat ba ang pamimighati?
Iyong hilahin lubid ng panindim,
upang sa mabangis na kulimlim
mga kukong tumatalim
maisalba kaluluwang dumidilim.
Sinulat noong: (February 18, 2007)
Diwang naglalakbay,
Kaisipang sumasalakay
Hayaan ang tumatakbong kamay
Sukatin mga salitang nawa’y pantay.
Takpan ang mga matang may kalabuan
Sa gayung malayo sa di katotohanan.
Tibok ng iyong puso’y pakinggan
Huwag hayaang durugin ng kamalian.
Pasayawin mga katagang malalim,
Sa himig ng sintunadong awitin.
Isigaw ang iyong nais sambitin,
Katulong ang plumang laging kapiling.
Sa mga taludtod gayundin sa mga saknong,
Nakaabang iyo nang sambitin ipasaring.
Sa tinig na paos, utal din ang lumalagos
Hindi mabigkas mga salitang umaagos.
Nang isulat ko ang kwentong ito hindi ko ninais, na saktan ang sinuman. Ito’y isang paglalarawan ng katotohanan kaya’t ako nakikisantabi sa lahat. Hindi ko layunin na manakit, manumbat at manghusga nais ko lang imulat ang lahat na hindi ganun kadali ang buhay lalo na sa mga tulad kong OFW. Isa lamang itong bahagi ng isang malaking sakripisyo. Mas pinili kong tauhan ang isang kasambahay dahil higit silang nakakadama ng hirap at mas na nakakaranas ng pagmamalupit ito man ay pisikal o emosyonal. Ang ganitong gawain ay walang pinipiling nasyonalidad, antas ng trabaho o taas ng pinag-aralan. Muli kong inuulit ang paggamit ko ng isang kasambahay bilang isang tauhan hindi nangangahulugang sila lamang ang gumagawa ng ganitong gawain at hindi rin ito pangkahalatan. Ito’y hindi pagkondena, kailangan ng pagkilos na magmumula sa ating sarili.
Isinulat Noong: (March 15 - 17 2007)
Sinisipat ang sarili sa di kalakihang salamin na nakakabit sa kanyang munting aparador. Tsk… tsk.. palatak ni Liwanag o Liwag kung iyong paiikliin. Mahahaba at nangingintab ang maitim niyang buhok na nahahaluan ng kulay kalawang ang ilang mga hibla. Limang talampakan ang taas, ang edad naman ay lagpas ng sampu sa kalendaryo.
Hawak ang kulay pulang pintura na ipinapahid sa kanyang mga labi, dinampian din ng bahagya ang may peleges ng mga pisngi. Pagkatapos kanyang ginuhit ang mga kilay gamit ang lapis na itim, tinanggal din ang gomang tali at hinayaang nakalaylay ang buhok. Suot ang bulaklaking blusa na walang manggas na tinernuhan ng paldang balat na hindi man lang umabot sa kanyang mga tuhod. Sapatos, na ang takong na may higit na dalawang pulgada ang taas at malakas ang lagatok sa bawat hakbang. Araw kasi ngayon ng Linggo, ngayon nang kanyang labas. Bakas ang ngiti sa kanyang labi, ngunit ng muling humarap sa salamin, nakabalot na ang kanyang katawan sa abayang itim.
Ay! Ikaw pala Norlie… kumusta na? di ka na ata nagsusundo sa eskwela. Ayaw na kasi ng walanghiya kong alaga malaki na daw siya, sambit ni Liwag. Sayang ikaw pa naman ang reyna ng kuwentuhan. O sige na baka mahuli ako sa aking tagpuan, ano ba ngayon? Tanong ulit ni Norlie. Sikreto! Sabay ang malakas na halakhak, na sinambit… basta ang mahalaga makapal ang bulsa na patuloy pa din sa kanyang lakad-takbo.
Hapung-hapo na ang kanyang may kanipisang katawan. Bandang alas-dose ng gabi, nakatunghayhay pa din sa puting kisame ngunit blangko naman ang isip. Sa ilang sandali bumukal na ang masaganang tubig mula sa kanyang mga mata habang impit ang mga hikbi. Nay! Sige na wag ka nang mag-alala pangako kapag naging marino na ako titigil na kayo sa pagtratrabaho. Panganay na anak ni Liwag si Isarael, disisyete pa lamang ito nuon nang iwan nya pati na ang tatlo pa niyang mga anak. Punung-puno ito ng pangarap nasa unang taon na din sa kolehiyo sa unibersidad ng kanilang kabisera at kumukuha ng pagka-marino. Mga alalahanin na kanya na ding nakatulugan, kasabay ang panunuyo ng kanyang mga luha.
La…lalalala la, mahinang awit na lumalabas sa kanyang bibig na tila inaaliw ang sarili. Ganap na ikaapat pa lamang ng umaga, nilalampaso niya ang marmol na sahig. Hindi kayang itago ang pamumugto ng kanyang mga mata dulot nung nakaraang gabi. Ay Liwag! Tanging niyang nasambit. Naririnig na niya ang mga yabag na pababa sa hagdan kilalang kilala niya ang may-ari nito ang amo niyang lalake, tuwing alas-otso ito ng umaga kung bumaba. Nakahanda na sa hapag ang almusal nito tsaa, tinapay na walang lebadura na tinernuhan ng iba’t ibang matamis na preserbang prutas at ilang uri ng keso. Magalang niya itong binati sa salitang banyaga, na tanging tungo lang ang tugon. Sa ganito lang umiikot ang kanyang mundo, hindi niya iniinda ang pagod, pang-aalipusta at pang-aalipin. Ang tanging mahalaga sa kanya ay araw ng Linggo dahil ito ang araw ng kanyang kalayaan.
Nanay, huwag ka sanang mabibigla si tatay kasi ilang araw nang hindi umuuwi ng bahay. May bali-balita din na kumakalat na nakita daw siya ni tiyang sa kabayanan na kasama si Merla. Nalaglag ang papel sa kanyang mga kamay, tila siya mabubuwal. Kaya niyang tanggapin ang pangangalunya ng kabiyak. Ngunit may isang parte ng sulat na tila isang bomba na dumudurog sa kanyang puso at mga kalamnan. Nay patawad! Kasi nakalimot kami. Apat na buwan na akong buntis, ikaw lang ang aking maasahan dahil iniwan na din ako ng aking katipan. Bakit si Sarah pa? bulong ni Liwag. Kinse pa lamang siya, anong alam nya sa pagiging ina. Pangalawa ito sa kanyang mga anak, inakala niya na ito ang magtutuloy ng mga nasimulan ni Israel.
Nakausap na niya ang kanyang amo, gusto kasi nyang humingi ng pahintulot na gawing Biyernes na ang kanyang labas. Napapayag din naman niya gayun nga lang na isang katerbang talak ang iginawad nito sa kanya. Kailangan niya kasing kumayod ng mas malaki di hamak kasi na mas maraming parokyano tuwing Biyernes keysa araw ng Linggo. Madadagdagan na naman kasi ang bibig na kanyang pakakainin kung aasa lang siya sa kanyang sahod malamang hindi ito sasapat. Ang kaunti sanang naitutulong ng kanyang asawa ay nawala pa dahil kay Merla na isang babaeng belyas. Si Ramon ay isang trabahante sa pagawaan ng goma sa bayan. Matino naman itong asawa hindi nga din niya akalain na tulad din ito ng ibang kalalakihan na marupok sa tukso. Muli siyang humarap sa salamin, halata na ang kanyang mga guhit sa mukha nabubura na din ng katandaan ang kanyang anyo na umakit nuon kay Ramon. Hindi maalis ang kurot sa kanyang dibdib, dahil may pitak pa din ito sa kanyang puso. Hindi din niya magawang magalit dito higit ngang mas bata si Merla sa kanya ng halos labing-pitong taon tiyak ngang maakit ang kanyang kabiyak. Tangi niya ngayong alalahanin ang tatlo pang mga anak sino ang mag-aaruga sa mga ito ngayong nilasan na sila ng kanilang ama. Wala na din si Israel , sayang wala na din ito. Muli na namang nag-uunahan ang mga luha sa pag-agos sa kanyang mga pisngi.
Matatapos na nuon ang dalawang taon niyang kontrata, ngunit sa kanyang pag-uwi ay hindi kaligayahan ang sumalubong sa kanya kundi isang pamimighati. Kita niya ang hirap sa mukha nito. Hindi na kinaya pang itago ang mga pintura na inilagay ng embalsamador sa kanyang mukha. Nay! sabay yakap nina Sarah, Benjamin at ang bunsong si Sanai. Wala ding tigil ang mga ito sa pag-iyak. Samantalang si Ramon naman ay nasa isang sulok at kapiling ang ilang boteng alak, hindi nagsasalita. Kanya itong hinarap. Bakit? Kanyang tanong. Pinukol lamang siya nito ng mga tingin. Nalaman niya kay Sarah na namatay ang kanilang kuya na humihiyaw sa sobrang sakit. Nasa pabrika nuon ang kanilang ama at sila lang magkakapatid ang naroroon. Sinabi din nito na hindi lang isang beses narinig niya ang kanyang kapatid na humihiyaw sa sakit, nang kanyang daw tanungin ay simpleng sakit lang daw ng ulo. Limang-araw lang niyang pinaburol si Israel, hindi niya kayang makita ito lalo nasa ganitong anyo. Nililinis niya ang silid ng kanyang panganay, masinop ito sa gamit. Andun pa din ang mga gamit sa pag-aaral nakita din niya na kakakuha lang nito ng kanyang mga marka. Matataas ang kanyang mga grado at sa susunod na semetre ay nasa ikatlong taon na ito. Habang binabasa niya ang prospektus ng mga asignatura nitong kukunin, may isang papel na bumagsak. Ang papel ay may tatak ng isang kilalang ospital sa kabisera. Nanginginig ang kanyang mga kamay habang binabasa ang papel, resulta pala ito ng isang pag-susuri sa ulo. Hindi niya maintindihan ang ibang mga katagang pang medikal tangi lang niyang dagyat na nabasa ang salitang tumor. Paano nagawang itago ni Israel ang kanyang karamdaman, muli na naman siyang lumuha. Marahil ayaw siya nitong mag-alala.
Araw ng Linggo, tulad ng dati kailangan niyang mag-ayos. Ah! Muntik ko pang makalimutan. Muling inilabas ang kanyang abaya. Hay Liwag! Kanyang malalim na buntong hininga. Hanggang kalian mo isusuot ang abayang ito, magpipintura ng mga iba’t ibang kulay, magsusuot ng ganitong kasuotan na lumalabas ang malalaking ugat sa mga binti at nakabuyangyang ang di kalakihang dibdib. Mahirap ang kompetensiya ngayon, kahit na ugud-ugod mas pinipili ang mas bata. Bago umalis winisikan ang buong katawan ng mumurahing pabango.
Muli nahapo ang kanyang katawan. Habang nakahiga sa kanyang kama nakatingin sa larawan ng kanyang mga anak, si Israel , Sarah, Benjamin at Sanai. Duon isa-isang kinakausap ang mga anak. “Israel sana masaya ka na kapiling an gating panginoon.” Sarah, palakihin mo ang iyong magiging anak na ayon sa kagandahang asal kahit wala siyang ama, at kayong dalawa Benjamin at Sanai mag-aral mabuti at manatiling may takot sa Diyos. Diyos… kalian ba siya huling nanalangin. Hindi na niya muli pang matandaan tuwing may bagyong darating sa kanya ni hindi niya nagagawang humingi ng tulong sa Diyos.
Minsan kanyang nasumpungan ang sarili na kinakausap ang Diyos. “Panginoon alam kong nagkulang ako sa inyo nakalimot akong manalangin.” Pangako kapag nakaipon na ako ng salapi na aking gagamitin sa pag nenegosyo hindi na ako muli pang magsusuot ng abayang itim. Ilang taon na din ang nakakalipas mas ninais ni Liwag na huwag umuwi dahil duon madadagdagan ang kanyang ipon.
May kislap na ang kanyang mga mata, ngayong araw ng Linggo huling suot na niya sa kanyang abaya. Nakahanda na din lahat ang kanyang mga bagahe pauwi. Naipadala na din niya ang kanyang dalawang kahon na ang laman ay mga sabon, tsokolate, mga damit, laruan, pabango at ilang mga pasalubong para sa kanyang mga anak at nag-iisang apo. Psst… psst, sitsit ng isang lalaki sa kanya. Mukhang mayaman bulong niya sa sarili. Tutal huling araw na to, saying naman ang kikitain ko, ibibili ko si Sanai ng gintong pulseras. Agad siyang tumalima sinundan ang lalake sa sasakyan. Agad siyang sumakay, parang binabayo ang kanyang dibdib dahil iba ang landas na tinatahak ng sasakyan. Hindi siya makakita ng mga kabahayan, mga tuyong damo at buhanginan lang ang kanyang nakikita. Kinaladkad siya ng lalake palabas ng sasakyan, natatalisod siya sa bawat tulak nito. Natanaw niya na may iba pang kalalakihan na nakaabang sa tila munting kubo. Duon marahas na inalis ng lalake ang kanyang abaya. Una ang isa, sinundan ng pangalawa hanggang umabot sa panlima. Sumigaw siya ng sumigaw, ngunit sino ang makakarinig? Hanggang wala ng lumabas na tinig sa kanya at kanyang mga luha ay hindi na kaya pang umagos. Pagkatapos magpakasasa sa kanyang katawan muli siyang isinakay sa sasakyan at iniwan sa gilid ng daan.
Wag, wag tulungan nyo ako! Hikbi. Asan na? sabing asan na ang aking abaya? Sabi ko huwag kang lalapit. Ha ha ha… Iyak, hikbi.
Hindi ito ang unang kong maikling kwento ukol sa Boystown. Nasa ika-apat na taon na ako nuon sa kolehiyo at kinukuha ang naiwan kong asignaturang Retorika, bilang parte nito isinulat ko ang “Bawat Sulok ng Boystown”. Mas maigi siguro kung una ko yun na ipinaskil ngunit hindi ko ito dala at naiwan ko sa Pilipinas. Ito’y ikalawang bahagi nang isang masayang alaala na itinatago ng aking puso…
Tinitipa ang mga letra sa aking “computer” upang simulan at ipaalam sa lahat ang isang kakaibang pag-irog na ikinukubli sa aking dibdib.
Alaala ng nakalipas, ngunit bakit hanggang ngayon hindi ko malimot. Kasiyahan, halakhak, kalungkutan, hinagpis at pangarap mga bagay na pinagsulahan namin sa halos labing-isang taon.
Nabibingi ako sa katahimikan, ang ihip ng hangin sa umaga ay nagdudulot ng isang aroma. Huwag kang tatabi sa puno ng balite, bakit naman? basta … hindi mo ba alam na may kakaibang nilalang na naninirahan dyan. Kwentong kutsero? Marahil ngunit hindi masama kung susundin, walang kawalan. Daan-taon na kaya ang edad ng puno ng balite? Nagmumula ang mga ugat sa kanyang mga sanga, may panahon din na nalalagas ang kanyang mga dahon at ang mga bunga na taglay nya ay umaalingasaw at naglalaglagan sa daan. Sa batang munti taglay nya ang takot, bakit hindi napakalaki nito at tila ito’y may pinto na lalagos sa kakaibang mundo. Sa katunayan tila ito’y halintulad sa matandang ermitanyo na hindi pwedeng salangin, ni wala ngang nagtangka na ito’y putulin. Sa munting kaisipan, sa lumilipas na panahon diwa’y umuusbong unti-unti ang takot ay lumalaon. Tabi-tabi po makikiupo lang po! tuwing ako’y nasa lilim nito hindi madadaplisan ang aking balat ng naggugumalit na araw. Tinitingala ang mga ugat na sa kanyang mga sanga’y naglulumaylay. Katotohanan kaya ang mga kwento ukol sa kanya. Ngunit ng akin siyang titigan hindi takot ang bumabalot sa akin kundi awa. Bakas sa kanya ang lungkot, sa lapad ng kanyang katawan at mabalangis na anyo tila siya’y walang lakas. Marahil ganito din silang lahat, na pilit pinatitigas ang sarili bilang pananggalang sa mapagsamantalang buhay.
Ito ang aking paraiso, dama ko ang mga damuhan ang luntiang kapaligiran tanaw ko ang mga bundok ng kabahayan sa bandang rizal. Sa higanteng tarangkahan na naliligiran ng mga namumukadkad na halaman kapiling ang mga damong ligaw. Ayun ang munting kapilya, madilim ang loob at nakatarangka ang pinto, ang mga bintana naman ay nalalagusan ng mga munting liwanag na mula sa labas. Kelan ba ang una’t huli kong pagpasok dito? Alam ko na! una kong pagtanggap ng komunyon tanda ko din ako ang nagbasa ng mabuting balita ng Diyos. Ano pa ba ang sumunod, ah… kamatayan mabigat ang aking mga paa ni ayaw kong pasukin ang kapilya takot ako sa patay. Hindi maalis ang kabog sa aking dibdib, wag ka nang matakot bulong ng aking kaibigan. Kita mo isang buong klase ang narito, pumila ka na tignan mo ang kanyang mukha. Hindi… uupo na lang ako ayoko kong makita ang isang nilalang na nahihimlay sa isang kahong kahoy. Bakit nilisan nya ang mundo sa murang edad? nakaramdam kaya siya ng sakit nang mahulog siya sa kisame na ginawa nyang kublihan, kwentong kumalat ukol sa kanyang kamatayan. Hindi ako lumuha, ni hindi ko nga siya kilala bakit ko siya iiyakan? Matanda lamang ata ako ng isang taon, isa lang siyang ampon. Nanduon kaya ang kanyang magulang o kapatid?. Ah…bakit babagabagin ko ang mura kong isipan sa mga bagay na hindi naman dapat, tulad din niya ako isang bata.
Ikalawang grado ako nun sa elementarya ng masilayan ko ang unang karnibal sa malawak na bakuran. Araw kasi ng pagkakatatag ng aming paaralan, kaunti lang ang masasakyan pero bakas sa lahat ang kasiyahan. Panandaliang aliw na papawi sa mga lungkot ng mga taong nanahanan sa pook na ito. Nang mga panahon ding iyon tinibag na nila ang higanteng balyena na madalas naming silungan pati na din ang mga lumang padulasan na aming laruan. Mas maigi na din ang bago nitong anyo dahil hindi na siya kasing lungkot tulad ng dati kahit papaano matatakpan nito ang mga taong namimighati.
Bakit kailangang ihiwalay ang elementarya sa sekondarya? Iisang paaralan at pamamahala lang naman. Nariyan ang aming mga guro may mabait, masungit at meron ding malupit. Ano ba? sabi kong huwag mo kong daldalin baka mailista tayong maingay. Dumating na nga ang aking kinatatakutan nailista nga kami kahit hindi ako nagsasalita inilista pa din ako. Una kong pagtikim ng hampas ng kawayan sa aking puwitan, hindi naman masakit tila sumayad lang ito sa aking palda at isang hampas lang naman di tulad ng katabi kong maingay dahil tatlo ang ipinataw sa kanya. Kaibigan ko ang babaeng maingay sa katunayan lagi nya akong isinasama papunta sa bahay ng iba naming kamag-aral. Sa tuwing maalaala ko siya ako’y nalulungkot, tinapos lamang nya ang elementarya at lumipat na sa ibang paaralan, taglay pa naman nya ang talino. Bakit iba ang pinili niyang landas na tunguhin? Marahil may mabigat siyang dahilan at ayaw ko ng tangkain pang alamin.
Sa wakas iiwan ko na ang kamusmusan, akin ng sasalubungin ang panibagong yugto ng aking buhay. Mas masaya, makulay, mahirap at higit sa lahat may pagka-sensitibo. Unang - taon, hindi ko pa dama ang pagbabago na kanilang sinasabi. Ang aming mga silid-aralan ay tinatawag na “Pre-Pab” may kalumaan na ang mga silid, sira-sira din ang aming mga upuan at ang amoy may kalumaan. Bakit ka mag-rereklamo? Eh… libre lang naman! sigaw ng aking isipan, ni sa isang taon nga walang pang isang daan ang iyong babayaran. Totoo kaya ang bali-balita na ang mga guro sa ikalawang taon, nagsamasama ang mga kinatatakutang guro sa paaralan. Duon ko napatunayan hindi naman lahat meron naming ilan na hindi naman sila ganun kalupit. Hindi ako hirap makilala ng aking mga guro dahil kay kuya na nauna sa akin ng dalawang taon. Nang mga panahon na ito magtatapos na siya ng sekondarya, iiwan na nya ako sabagay ni hindi ko nga matandaan na tinuruan nya ako sa aking mga aralin. Lagi nga nyang banggit, nung ako nuon walang nagtuturo. Dito ko din nasumpungan ang aking sarili na sumusulat ng mga tula , nakatunghay sa malawak na paligid at ipapasok sa isip ang bawat hinihiblang mga kataga. Pansamantalang iniwan ang unang kong pag-ibig… ang pagguhit. Hindi ko na kailangan pang bumili ng iba’t - ibang pangkulay, na hindi naman ganun kamura, sa pagsulat kailangan lumipad lang ang iyong isipan. Ito na yata ang umpisa ng pinaka-makulay na yugto ng sekondarya, ikatlong-taon ngunit hindi ko pa din maramdaman, tangi ko lang alam dapat mag-aral. Marahil sa ilan kong kamag-aral, hindi ko pa talaga damdam. Minsan may paligsahan sa paaralan sa pagsulat ng sanaysay at ito na yata ang umpisa ng pinaka-makulay na yugto ng sekondarya, ikatlong-taon ngunit hindi ko pa din maramdaman, tangi ko lang alam dapat mag-aral. Marahil sa ilan kong kamag-aral, hindi ko pa talaga damdam. Minsan may paligsahan sa paaralan sa pagsulat ng sanaysay at tula . Anong masama kung aking susubukan ipapasa lang naman ang tula , pero andito pa din ang takot paano kung hindi ako manalo. Bahala na susubukan ko na din, matalo man o manalo ang mahalaga naihayag ko ang aking nais sabihin. Hanggang dumating ang araw ng programa duon din babanggitin ang mga nanalo, hindi ko na nga inisip pa. Lumapit ang aking guro sa Filipino at sinabi niya sa akin na aakyat ako sa entablado, ibig bang sabihin nanalo ako. Kahit ikatlong pwesto lang ang aking nakamit hindi masama sa isang bagitong tulad ko. Ni wala nga akong pormal na aral sa pag-susulat.
Tatlong araw na akong lumuluha. Bakit hindi? matagal ko na silang mga kaklase halos walong taon kaming magkakasama pati ang aking mga matalik na kaibigan. Mawalay sa kanilang lahat ay hindi ganun kadali. Hindi naman mababa ang aking mga marka sa katunayan may mas mababa pa sa akin pero hindi sila nilipat ano ba ang batayan ng gurong ito. Ah… wala na akong mailuha, nandyan ang aking mga kaibigan na nagbibigay ng lakas sa akin na kahit hindi ko na sila kamag-aral nariyan pa din silang lahat.
Unang araw ko sa huling yugto ng sekondarya, mas ninais kong umupo sa hulihan kahit ang ilang kababaihan ay kaklase ko nuon sa isang asignatura iba pa din. Pakiramdam ko ang lahat ng mga mata’y nakatuon sa akin, tila ba ako’y isang bagong nilalang. Sinisino lalo na nitong mga kalalakihan maaring kilala ako sa mukha ngunit hindi sa ngalan.
Ito na pa la ang araw ng aking hinihintay ang ang makulay, masaya at malayo sa tensyong dulot ng may kompetensyang pag-aaral. Mabait silang lahat mapalalaki man o babae, dito nagsimula ang isang grupo ng mga pagkakaibigan. Mainam pumasok ng maaga nung halos sisikat pa lang ang araw minsan nakikita ko pa ang mga paniki na nagliliparan sa paligid. Mga ibong humuhuni at mga dahong umaawit. Akala ko ako na ang nauna, andun na pala ang mga ilang lalaki kong kamag-aral na opisyal at nag-eensayo ng “CAT”. Sa umaga ding yun araw-araw kaming nagrorosaryo sa halamanan na may imahen ng Mahal na Birhen. Kapag bakanteng oras uupo sa ilalim ng mga puno, simula na ng walang humpay na kwentuhan. May kwentong kababalaghan, panglipunan, panrelihiyon pati na din ang tamis ng pag-iibigan. Madalas din tampulan ang mga guro na madalas naming bansagan ng kakatwang mga pangalan. Minsan natuwa ako nagdagdag ng isang asignatura na magtuturo ng pagguhit. Halika na sumama ka na, diba nuon mo pa gusto ito buti nga ibinalik na ang “drafting” yaya ng isang kaibigan. Sige na maam payagan mo na akong lumipat, hindi pwede! Bakit hindi? “Sila pinayagan mo, dahil ikaw ay opisyal.” Sapat ba yung dahilan pero ang ilang opisyal pinayagan nya wala akong pinagkaiba sa kanila. Sa kabilang banda may tuwa sa aking puso alam ko ang tunay nyang dahilan. Sa tuwing ako’y mag-uulat sa klase lagi na lang tanong sa akin ng mga guro ginuhit ba yan ng iyong kapatid, ilang ulit ko bang dapat ipaliwanag na ako… ako ang gumuhit. Marahil hindi ako kasing-husay ng mga kamay ni kuya ngunit parehas naman ang dugong dumadaloy sa aming mga ugat kaya’t ang kangyang karangalan ay akin din. Umaayos ka nga at iayon ang iyong sarili! minsan sabi ng isang kaibigan. Bakit? Aking balik tanong. Dahil hanggang ngayon para ka pa ding bata, mag-ayos ka nga dahil may lihim na sayong sumisinta. Ano ka ba? Hindi ko na kailangan pang mag-ayos para sa kanya. Dito nagsimula ang tuta kong pag-ibig, ganun pala ang pakiramdam kapag may humahanga. Para akong nasa alapaap, sa katunayan humahanga din ako sa kanya, tanda ko pa nung hindi pa siya nagtatapat sa akin nakaupo ako sa ilalim ng punong kakaw. Tila may bumabato sa aking likuran, unang lingon hindi ko alam, ganun din ang pangalawa ngunit sa pangatlo sa wakas nahuli ko din isang matamis na ngiti lang ang kanyang tugon. Sa ilalim din ng punong ito isinusulat ko ang propesiya kung ano ang mangyayari sa aming lahat pagkatapos ng sampung taon. Animo’y isa siyang kritiko na binabalangkas ang iba kong mga kataga. Sayang dahil ang bubot naming pag-iibigan ay nauwi sa isang di pagkakaunawaan. Dali bilisan mong lumabas baka may makita tayo ng guwardiya, ito kasing mga lalaking to mas inuna pa ang kanilang sarili bago kami ngitngit ng aking isip. Ganun pala ang pakiramdam kapag tumatakas sa klase at aakyat sa sirang bakal na bakod. Halo-halo ang emosyon ng takot at kakaibang kasiyahan ang iyong mararamdaman. Sa tahamik na kapilya matamang nakikinig ang lahat ng mga mag-sisipagtapos, rekoleksiyon namin at ang nagbibigay ng aral dalawang estudyante na tatlong taon na lang ay ganap ng mga pari. Nagbibigay aral, payo sa panibagong yugto na naman ng buhay. Ito na rin ang huli kong pagpasok sa loob ng munti naming kapilya.
Dumating na ang sandali na iiwanan ko na ang aking sinisinta, tila hindi pa ako handa na siya’y iwanan. Hindi ko na masisilayan ang luntiang nyang halamanan ganun din ang punong balite. Ang aking mahal na mga guro, ang aking mga kamag-aral, pati na din ang imaheng bato ni Valeriano na may hawak na tabako. Hindi ko na mararanasan ang pakiramdam ng may isang bata na nakakandong sa aking mga hita na kinukwento ang kanilang buhay. Ang mga matatanda na nanlilimos ng kaunting barya na pambili daw ng walis. Wala na ang mga baka na pagala-gala at ang mga dumi ay nagkalat sa daan.
Marahil siya nga’y aking iniwan ngunit ang kanyang mga alaala ay mananatili sa akin. Sa kanya umusbong ang aking mga ugat, mga sangang nagpapatatag, mga dahong pananggalang, mga bulaklak ng pangarap at higit sa lahat ang matamis na bunga na sa ngayon ay nasa akin ng mga palad.
